1
00:01:06,500 --> 00:01:07,230
Badakizu,

2
00:01:07,230 --> 00:01:08,430
fisikan, uste dugu

3
00:01:08,430 --> 00:01:09,830
gure inguruan dagoen guztia

4
00:01:09,830 --> 00:01:11,290
integrala egin daiteke.

5
00:01:12,790 --> 00:01:15,290
Ahal duen lana da
erraz bereizten zaituzte

6
00:01:15,290 --> 00:01:16,390
beste pertsona batzuengandik.

7
00:01:17,030 --> 00:01:18,850
Ez dago pentsamenduaren mugarik.

8
00:01:25,540 --> 00:01:28,560
Uste dut nahiko ikuspegi piktoriko bat daukadala

9
00:01:28,560 --> 00:01:29,220
fisikarena.

10
00:01:29,940 --> 00:01:31,660
Niretzat,
partikulak koloretsuak dira.

11
00:01:31,660 --> 00:01:33,140
Niretzat elektroi bat gorria da.

12
00:01:33,140 --> 00:01:33,940
Ez dakit zergatik.

13
00:01:33,940 --> 00:01:34,720
Ez iezadazu galdetu zergatik.

14
00:01:34,720 --> 00:01:35,980
Elektroi bat gorria da.

15
00:01:36,320 --> 00:01:37,780
Fotoi bat, noski,
horia da

16
00:01:37,780 --> 00:01:38,880
argiagatik.

17
00:01:38,880 --> 00:01:40,320
Protoi bat marroia da.

18
00:01:40,960 --> 00:01:42,300
Nire errealitatearen pertzepzioa,

19
00:01:42,300 --> 00:01:43,400
Beraz, nire espagetiak jaten ditut

20
00:01:43,400 --> 00:01:44,700
badakizu, barrura sartzen naiz.

21
00:01:44,700 --> 00:01:45,800
Beraz, nire espagetiak jaten ditut

22
00:01:45,800 --> 00:01:47,100
eta quarketan pentsatzen dut

23
00:01:47,100 --> 00:01:48,700
espagetiaren barruan daudenak.

24
00:01:48,700 --> 00:01:49,200
Egia da.

25
00:01:49,460 --> 00:01:50,660
Zoratuta nagoela esango duzu.

26
00:01:52,420 --> 00:01:54,640
Fisikaria naiz,
baina musika maite dut

27
00:01:54,640 --> 00:01:56,160
eta musika ikasten aritu naiz.

28
00:01:57,200 --> 00:01:59,200
Musika eta fisika parte dira

29
00:01:59,200 --> 00:02:00,360
gauza berarena.

30
00:02:00,360 --> 00:02:04,000
Giza jakin-mina, giza sormena,

31
00:02:04,000 --> 00:02:05,200
esploratzeko gogoa

32
00:02:05,200 --> 00:02:09,020
edo ulermena
gauzak nola funtzionatzen duten

33
00:02:09,020 --> 00:02:10,600
gehienez
oinarrizko maila.

34
00:02:11,360 --> 00:02:14,200
Eta zer benetan
zientzian ukitzen nau,

35
00:02:14,200 --> 00:02:15,200
musikan bezala,

36
00:02:15,200 --> 00:02:18,200
eraikita dago konplexutasun hori
sinpletasunaren gainean.

37
00:02:21,480 --> 00:02:24,700
Musikan,
oso konplexua duzu

38
00:02:24,700 --> 00:02:25,800
eta sinfonia aberatsak.

39
00:02:25,940 --> 00:02:27,600
Pentsa Beethoveni buruz, Mahler.

40
00:02:28,320 --> 00:02:30,380
Baina benetan eraikita daude

41
00:02:30,380 --> 00:02:32,320
konbinazioaren gainean
zazpi oharrekoak.

42
00:02:32,360 --> 00:02:33,860
Eta era berean,

43
00:02:33,860 --> 00:02:36,780
natura ederra da
eta oso konplexua,

44
00:02:37,060 --> 00:02:39,560
baina benetan
mailarik oinarrizkoena

45
00:02:39,560 --> 00:02:41,260
eginda dago
hiru partikula besterik ez.

46
00:02:42,600 --> 00:02:54,720
Beti ulertu nahi izan dut

47
00:02:54,720 --> 00:02:55,860
zertaz eginak gaude.

48
00:02:56,840 --> 00:02:59,680
Jakin behar dut
nola daude lotuta gauzak.

49
00:03:00,400 --> 00:03:02,060
Nola menpe dago
bestetik?

50
00:03:08,240 --> 00:03:12,820
boteretsuena da,

51
00:03:12,820 --> 00:03:15,820
makinarik konplexuena

52
00:03:15,820 --> 00:03:19,540
gizakiak inoiz eraikia.

53
00:03:21,200 --> 00:03:23,900
Ulertzen saiatzeko

54
00:03:23,900 --> 00:03:26,600
zergatik egon gaitezkeen guztietan.

55
00:04:01,670 --> 00:04:03,570
Gaztea nintzenean,

56
00:04:03,570 --> 00:04:06,570
ulertu nahi nuen

57
00:04:06,570 --> 00:04:07,830
naturaren logika.

58
00:04:12,260 --> 00:04:17,300
Oinarrizko legeak
existitzen uzten digutenak.

59
00:04:18,300 --> 00:04:24,480
Lege hauek behar ditugu
gure existentziagatik.

60
00:04:25,640 --> 00:04:28,620
Arazoa da lege horiek

61
00:04:28,620 --> 00:04:32,060
bakerako erabil daiteke
eta gerrarako.

62
00:04:38,590 --> 00:04:40,110
Orain heriotza bihurtu naiz.

63
00:04:45,140 --> 00:04:49,700
Oppenheimer doktorea,
zu eta zu bezalako askok

64
00:04:49,700 --> 00:04:52,560
bonba sortu zuenak

65
00:04:52,560 --> 00:04:54,560
oraindik sufritzen duela dirudi,
esan dezaket,

66
00:04:54,560 --> 00:04:56,180
kontzientzia txarretik
horri buruz.

67
00:04:56,180 --> 00:04:57,460
Egia al da, jauna?

68
00:04:58,740 --> 00:05:01,520
Uste dut arrastoa utzi duela
horietako askotan

69
00:05:01,520 --> 00:05:05,920
arduraz arduratzen direnak.

70
00:05:06,840 --> 00:05:10,120
Hau ez da negozio naturala
zientzialari batena.

71
00:05:11,980 --> 00:05:16,340
Lehenengo minutuen ondoren
pozaren,

72
00:05:16,340 --> 00:05:19,780
Zer zeukan konturatu nintzen
munduari gertatu zitzaion.

73
00:05:20,520 --> 00:05:22,220
Gauza handia, sentitu nuen,

74
00:05:22,220 --> 00:05:23,860
hau ezabatzea zen.

75
00:05:23,860 --> 00:05:29,460
Azaldu egin behar dugu
gobernuei

76
00:05:29,460 --> 00:05:32,260
egin nahi duguna dela

77
00:05:32,260 --> 00:05:34,300
inoiz elkartu gabe

78
00:05:34,300 --> 00:05:38,300
erabilerarekin
gerrarako lege hauetaz.

79
00:05:47,540 --> 00:05:50,700
Gaur CERN da
laborategi benetan globala

80
00:05:50,700 --> 00:05:53,960
komunitate batekin
17.000 pertsona baino gehiago

81
00:05:53,960 --> 00:05:57,420
110 nazionalitate baino gehiagotan.

82
00:05:57,420 --> 00:06:00,020
Sekulako eltze bat

83
00:06:00,020 --> 00:06:02,700
hizkuntzen,
kulturak, tradizioak.

84
00:06:03,740 --> 00:06:06,340
Baina gatazkak non dauden mundu batean

85
00:06:06,340 --> 00:06:08,340
herrialdeen artean,

86
00:06:08,340 --> 00:06:13,640
erlijioak eta kulturak

87
00:06:13,640 --> 00:06:14,640
zoritxarrez jarraitu,

88
00:06:14,640 --> 00:06:16,160
hau benetan opari preziatua da,

89
00:06:16,160 --> 00:06:17,940
hartu ezin dena
emanez.

90
00:06:20,280 --> 00:06:21,820
Orain autokratak ditugu

91
00:06:21,820 --> 00:06:23,340
nazio handienak gobernatzea

92
00:06:23,340 --> 00:06:24,340
lurrean modutan

93
00:06:24,340 --> 00:06:26,120
historiakoa zela uste genuen.

94
00:06:26,120 --> 00:06:28,400
Errusiak abian jarri zuen
eskala osoko inbasioa

95
00:06:28,400 --> 00:06:29,960
Ukrainako lurrez, airez eta itsasoz.

96
00:06:29,960 --> 00:06:31,700
CERNek iragarri du

97
00:06:31,700 --> 00:06:33,300
lankidetza amaituko duela

98
00:06:33,300 --> 00:06:35,320
500 zientzialarirekin

99
00:06:35,320 --> 00:06:37,340
Errusiako erakundeetatik.

100
00:06:42,080 --> 00:06:45,020
Azken mundu gerra
hain ikaragarria izan zen.

101
00:06:45,860 --> 00:06:48,300
pentsatu nuen
imajinaezina litzateke

102
00:06:48,300 --> 00:06:49,940
gerra berri bat berriro hasiko zela.

103
00:06:50,740 --> 00:06:52,780
Gizateriak beharko luke
ikasgai bat ikasi dute.

104
00:06:53,320 --> 00:06:58,160
Hemen CERNen,
hainbat milaka zientzialari

105
00:06:58,160 --> 00:07:00,360
gizarte ezberdinetatik datozenak,

106
00:07:00,360 --> 00:07:01,460
sistema politikoak,

107
00:07:01,460 --> 00:07:03,060
erlijio desberdinak izatea,

108
00:07:03,060 --> 00:07:05,420
mentalitate guztiz desberdinak izatea,

109
00:07:05,420 --> 00:07:07,800
elkarrekin lan egin
oso lasai eta,

110
00:07:07,800 --> 00:07:09,840
Hala esango nuke,
arrakasta handia ere bai.

111
00:07:14,890 --> 00:07:16,870
Zenbat urte zen

112
00:07:16,870 --> 00:07:19,150
kargua utzi duzula
Zuzendari Nagusi gisa?

113
00:07:19,310 --> 00:07:21,250
Aspaldikoa da, 1990.

114
00:07:22,850 --> 00:07:24,390
Eta oraindik sartzen al zara?

115
00:07:25,250 --> 00:07:28,590
100 urte bete nituenean,

116
00:07:28,590 --> 00:07:31,030
batzuek galdetu zidaten,

117
00:07:31,030 --> 00:07:32,610
"zer egiten duzu hain zahar bihurtzeko?"

118
00:07:32,610 --> 00:07:33,870
Esan nion: "bi gauza".

119
00:07:34,750 --> 00:07:38,310
"Egon beti aktibo
eta beti jakin-mina».

120
00:07:41,980 --> 00:07:44,360
CERN Kontseiluak erabaki zuen
gelditu behar dugula

121
00:07:44,360 --> 00:07:47,080
ia kolaborazio guztiak
Errusiarekin orain.

122
00:07:48,560 --> 00:07:49,240
Pena da.

123
00:07:49,240 --> 00:07:51,640
Gehiago izan zela uste dut
edo gutxiago lehen aldiz

124
00:07:51,640 --> 00:07:53,800
hori CERNen 70 urteetan

125
00:07:53,800 --> 00:07:57,820
politikak zehazten zuela
funtsean, udalaren erabakia.

126
00:08:07,860 --> 00:08:10,440
Aste honetan, beraz
Kontseiluaren Astea izan zen CERNen.

127
00:08:11,000 --> 00:08:13,780
Beraz, ordezkaria esan nahi du
gure estatu kideetakoak

128
00:08:13,780 --> 00:08:16,820
elkartu ziren
erabakiak eta eztabaidetarako.

129
00:08:17,560 --> 00:08:21,040
Bielorrusiako kontratuak
eta Errusiarekin

130
00:08:21,040 --> 00:08:22,620
dagoeneko bertan behera geratu dira.

131
00:08:22,620 --> 00:08:27,260
Hala ere, badago oraindik
Errusiako laborategi hau,

132
00:08:27,260 --> 00:08:29,840
antzeko samarra dena
CERNen dugunari.

133
00:08:29,840 --> 00:08:33,680
Eta haiekin elkarlana
1967koa da.

134
00:08:34,179 --> 00:08:37,840
Beraz, benetan bat da
aspaldiko bazkidea.

135
00:08:38,240 --> 00:08:40,700
Hemen dugu CERNen
Israeldarrak elkarrekin lanean

136
00:08:40,700 --> 00:08:43,080
palestinarrekin,
Indioak pakistandarrekin.

137
00:08:43,080 --> 00:08:47,140
Beraz, zientzia eta oinarrizko zientzia
oinarri moduko bat ematen dizu

138
00:08:47,140 --> 00:08:51,420
non pertsona independenteak
beren erlijioa,

139
00:08:51,420 --> 00:08:54,860
independentea
beren sistema politikoa

140
00:08:54,860 --> 00:08:56,860
non hazi ziren,
elkarlanean aritu daiteke

141
00:08:56,860 --> 00:08:57,960
eta komunikatu daiteke.

142
00:08:58,160 --> 00:09:00,600
Eta hori zerbait dela uste dut
mantentzea garrantzitsua.

143
00:09:00,600 --> 00:09:02,120
Horretarako dago CERN.

144
00:09:02,440 --> 00:09:03,440
Zientzia bakerako.

145
00:09:05,460 --> 00:09:13,190
Gogoan dut noiz
CERNera etorri nintzen lehenengoz,

146
00:09:13,190 --> 00:09:17,350
Hemen egon nintzen bisitan pentsatzen ari nintzelako

147
00:09:17,350 --> 00:09:19,110
hona mugitzeaz eta ez nengoen ziur.

148
00:09:20,850 --> 00:09:24,370
Nire tutoreetako bat
unibertsitatean

149
00:09:24,370 --> 00:09:27,230
Atlas detektagailua ikusteko antolatu zen eta hala izan zen

150
00:09:27,230 --> 00:09:29,110
inoren gauzarik onena
inoiz egin zidan

151
00:09:29,110 --> 00:09:32,970
zeren ikusten duzunean,

152
00:09:32,970 --> 00:09:34,150
bezalakoa zen, maitasuna zen.

153
00:09:42,220 --> 00:09:51,280
Badakizu,
detektagailu eder hau besterik ez da

154
00:09:51,280 --> 00:09:54,340
horren zehaztasunarekin,
horren tamaina,

155
00:09:54,340 --> 00:09:59,660
ren zenbatekoa
giza esfortzua eta grina

156
00:09:59,660 --> 00:10:02,240
hori eraikinean sartu zen
zati txiki bakoitza.

157
00:10:02,900 --> 00:10:04,540
besterik nahi nuen
horren parte izateko.

158
00:10:06,400 --> 00:10:08,480
Hau eraiki behar dut,
lagundu hau eraikitzen.

159
00:10:08,480 --> 00:10:10,080
Milaka pertsona daude

160
00:10:10,080 --> 00:10:11,780
eraikuntza honetan parte hartzen du.

161
00:10:11,780 --> 00:10:13,940
Eta benetan lagundu behar nuen
talde horiekin

162
00:10:13,940 --> 00:10:15,280
dena batera jarriz.

163
00:10:15,600 --> 00:10:17,580
Helburu komun bat zegoen
guztiok genuela,

164
00:10:17,580 --> 00:10:20,560
beraz, espiritu berezia ematen zuen
guztiari.

165
00:10:21,160 --> 00:10:24,320
Aukera hau zegoen
zerbait desblokeatzeko

166
00:10:24,320 --> 00:10:25,960
naturari buruz oso sakona.

167
00:10:32,490 --> 00:10:34,930
2008,
benetan lehen aldia zen

168
00:10:34,930 --> 00:10:36,750
gure kamera atlasa piztu genuen

169
00:10:36,750 --> 00:10:37,990
eta lehen datuak hartu zituen.

170
00:10:38,410 --> 00:10:40,390
Baina gela zen
garai hartan jendez gainezka,

171
00:10:40,390 --> 00:10:43,170
beraz, ekarpena egin duten guztiak
gela horretan zegoen.

172
00:10:43,750 --> 00:10:46,670
Honen prestaketa
esperimentuak hamarkada batzuk iraun zituen.

173
00:10:48,730 --> 00:10:55,140
Orain uste dugu kontu guztia dela

174
00:10:55,140 --> 00:10:57,160
orain ikusten duguna
unibertsoa egin zen

175
00:10:57,160 --> 00:10:59,680
lehen zatikian zehar
frakzio bat

176
00:10:59,680 --> 00:11:00,980
segundo zati batekoa

177
00:11:00,980 --> 00:11:02,360
unibertsoaren aroarena.

178
00:11:03,080 --> 00:11:06,280
Izan ere, 10 bezalako zerbait da

179
00:11:06,280 --> 00:11:07,900
ken 35 segundora.

180
00:11:08,620 --> 00:11:13,880
Horrek bat esan nahi du
34 zero aurretik.

181
00:11:14,640 --> 00:11:15,980
Oso denbora txikia.

182
00:11:17,240 --> 00:11:20,160
Zero partikula bat dago
eta beste guztiak

183
00:11:20,160 --> 00:11:22,900
oinarrizko partikulak
masa izan.

184
00:11:23,100 --> 00:11:24,240
Zerbait pisatzen dute.

185
00:11:24,620 --> 00:11:25,460
Zergatik da hori?

186
00:11:26,440 --> 00:11:30,040
Hori datorrela uste dugu
partikula batetik buruz

187
00:11:30,040 --> 00:11:31,480
Higgs bosoia deitua.

188
00:11:32,400 --> 00:11:35,340
Peter Higgs
existentzia proposatu zuen

189
00:11:35,340 --> 00:11:37,080
Higgs bosoiarena 1964an.

190
00:11:37,720 --> 00:11:40,960
Erromako arku batekin alderatuko nuke.

191
00:11:40,960 --> 00:11:45,560
Beraz, hau lortu duzu
puntu erdiko arku ederra,

192
00:11:45,560 --> 00:11:47,320
eta goian
gailurra dago.

193
00:11:48,100 --> 00:11:50,200
Eta helmuga hori bada
ez zeuden han,

194
00:11:50,200 --> 00:11:51,500
arkua eroriko litzateke.

195
00:11:52,460 --> 00:11:54,800
Nire lankideekin,

196
00:11:54,800 --> 00:11:56,620
guk funtsean
eseri eta esan zuen:

197
00:11:56,620 --> 00:11:57,620
"Ados, ez dakigu

198
00:11:57,620 --> 00:12:00,280
zein masa duen
Higgs bosoia izan daiteke

199
00:12:00,280 --> 00:12:01,640
baina masa ezberdinetarako,

200
00:12:01,640 --> 00:12:03,040
bidea asmatu genezake

201
00:12:03,040 --> 00:12:05,180
bertan agertuko zen
esperimentu batean.

202
00:12:05,800 --> 00:12:07,560
Mota horretako esperimentu batzuk

203
00:12:07,560 --> 00:12:08,840
CERNen egiten ari ziren.

204
00:12:08,840 --> 00:12:10,680
Baina benetan uste genuen joango zela

205
00:12:10,680 --> 00:12:13,520
astunagoa izan eta
bakarrik aurki zitekeen

206
00:12:13,520 --> 00:12:15,240
energia handiagoko azeleragailu batean.

207
00:12:20,240 --> 00:12:22,650
Protoiak makinan daude.

208
00:12:25,800 --> 00:12:27,460
Prest gaude amaiera honetan.

209
00:12:31,160 --> 00:12:32,540
Orain atzerako kontaketan gaude.

210
00:12:33,280 --> 00:12:34,000
Aldatu orbita.

211
00:12:35,160 --> 00:12:35,920
Hurrengo pasea.

212
00:12:48,950 --> 00:12:51,250
Ikusi, zer gertatzen den
esperimentu motak

213
00:12:51,250 --> 00:12:52,450
hemen egiten direnak

214
00:12:52,450 --> 00:12:54,050
benetan lurpeko modukoa.

215
00:12:54,050 --> 00:12:57,010
Zentzu batean,
behera egiten ari dena

216
00:12:57,010 --> 00:12:58,570
aisialdi moduko bat dago

217
00:12:58,570 --> 00:13:00,430
Big Bangaren lehen segundoetakoa.

218
00:13:08,390 --> 00:13:12,110
buruz ari zara
100 metro lur azpian

219
00:13:12,110 --> 00:13:14,330
erabateko onenean
esperimentua Lurrean.

220
00:13:15,510 --> 00:13:20,010
LHC hodiak erdigunetik igarotzen du,

221
00:13:20,010 --> 00:13:22,270
eta protoiak datoz
bi norabideetatik sartu.

222
00:13:22,270 --> 00:13:24,730
Zortea badugu eta
benetan jotzen badute

223
00:13:24,730 --> 00:13:27,570
talka handi eta indartsu bat bezala,

224
00:13:27,570 --> 00:13:29,870
mota guztietako gauza politak sor ditzakegu,

225
00:13:29,870 --> 00:13:32,450
potentzialki zerbait
ez dugu inoiz ikusi.

226
00:13:36,900 --> 00:13:38,860
Oso polita da hemen
kontrol gelan

227
00:13:38,860 --> 00:13:40,840
denbora errealean ikus dezakezulako

228
00:13:40,840 --> 00:13:42,840
talka eta partikula horiek guztiak,

229
00:13:42,840 --> 00:13:44,360
dutxa handik ateratzen,

230
00:13:44,360 --> 00:13:45,960
eta batzuetan, bai,

231
00:13:45,960 --> 00:13:47,560
izugarria da benetan.

232
00:13:49,060 --> 00:13:51,640
Egia esan,
ni ere molestatzen nau

233
00:13:51,640 --> 00:13:53,240
gauza guztietan pentsatzen

234
00:13:53,240 --> 00:13:55,240
egingo dutela
etorkizunean ezagutu

235
00:13:55,240 --> 00:13:56,940
eta hori agian ez dut inoiz jakingo.

236
00:14:01,490 --> 00:14:04,170
Denak saiatzen ari dira
historia idatzi, nolabait.

237
00:14:04,430 --> 00:14:05,530
Hori da gure asmoa.

238
00:14:06,230 --> 00:14:08,790
Badakizu,
kobazuloetako gizona

239
00:14:08,790 --> 00:14:11,970
irudiak idazten ari zen
behiak hormetan, ezta?

240
00:14:12,570 --> 00:14:13,850
Beraz, 3.000 urte geroago,

241
00:14:13,850 --> 00:14:15,430
han sartzen zara,
diozu, ene Jainkoa,

242
00:14:15,430 --> 00:14:17,530
begira hori,
han gizaki bat dago.

243
00:14:18,150 --> 00:14:23,050
Ez gara margotzen
mamuak hormetan edo kobazuloetan.

244
00:14:23,890 --> 00:14:26,530
Asko egiten saiatzen ari gara
gauza sofistikatuagoak.

245
00:14:27,070 --> 00:14:28,410
Dena amaitu eta amaitutakoan,

246
00:14:28,410 --> 00:14:29,410
zer uste duzu

247
00:14:29,410 --> 00:14:32,490
mendeko zibilizazioa dugu
atzean utzi dute?

248
00:14:32,490 --> 00:14:34,630
Esan nahi dut,
nire iritzia da arduratuko direla.

249
00:14:35,670 --> 00:14:36,830
Errespetatuko gaituzte.

250
00:14:37,450 --> 00:14:39,150
Errespetatuko gaituzte
oinarrian

251
00:14:39,150 --> 00:14:40,690
ulertzearena
dugu.

252
00:14:42,910 --> 00:14:56,480
Hona CERNera iritsi nintzenean,

253
00:14:56,480 --> 00:14:58,580
Badakizu, ikasle hau nintzen,

254
00:14:58,580 --> 00:15:03,200
oso konfiantza falta,

255
00:15:03,200 --> 00:15:06,380
ingurura begira
zer gertatzen da hemen,

256
00:15:06,380 --> 00:15:08,140
eta ez nuen sentitu
hemen sartzen naizela.

257
00:15:08,760 --> 00:15:10,300
Inpostatzaile bat bezala sentitu nintzen.

258
00:15:11,160 --> 00:15:14,340
Beste planeta bat bezala zen,
lehenik eta behin,

259
00:15:14,340 --> 00:15:16,900
zeudelako
literalki ez indiorik

260
00:15:16,900 --> 00:15:17,580
hemen CERNen.

261
00:15:18,740 --> 00:15:19,980
Sinestezina izan zen.

262
00:15:19,980 --> 00:15:21,840
Esan dezaket
usaina ere hori

263
00:15:21,840 --> 00:15:23,700
kafea arrotza zitzaidan.

264
00:15:26,930 --> 00:15:27,930
Indiatik etorrita,

265
00:15:27,930 --> 00:15:30,470
laborategian lan egiten duen emakume bat,

266
00:15:30,470 --> 00:15:33,950
badakizu, europarrekin
eta amerikarrekin

267
00:15:33,950 --> 00:15:35,930
eta hori guztia, ez zen erraza izan.

268
00:15:36,590 --> 00:15:39,090
Konfiantza gaur da,
irribarreak dira gaur,

269
00:15:39,450 --> 00:15:43,070
baina amaigabea izan dut,
lorik gabeko gauak,

270
00:15:43,100 --> 00:15:43,730
urte amaieran.

271
00:15:52,980 --> 00:15:55,900
Giza ahalegin hori
txundigarria da.

272
00:16:08,750 --> 00:16:13,710
Zu zinenean
planoekin aurkeztu

273
00:16:13,710 --> 00:16:16,250
LHCrako,
ingeniaritza erronka

274
00:16:16,250 --> 00:16:18,150
erabat izugarria da.

275
00:16:19,470 --> 00:16:21,470
Tira, ez ninduten aurkeztu
planekin,

276
00:16:21,470 --> 00:16:22,370
Planak egin ditut.

277
00:16:26,980 --> 00:16:29,120
69an etorri nintzen CERNera.

278
00:16:31,580 --> 00:16:32,400
Antiprotoia orain.

279
00:16:33,260 --> 00:16:34,700
Zer da, orain 55 urte?

280
00:16:35,440 --> 00:16:36,000
Seguruenik.

281
00:16:38,220 --> 00:16:39,520
70etik 55.

282
00:16:41,180 --> 00:16:43,100
Baina hau etxea da orain,

283
00:16:43,100 --> 00:16:44,120
denbora guzti honen ondoren.

284
00:16:45,440 --> 00:16:47,320
93an hartu nuen proiektua,

285
00:16:47,320 --> 00:16:48,670
onartzeko prestatu zuen,

286
00:16:48,670 --> 00:16:49,820
amaierara arte hartu zuen

287
00:16:49,820 --> 00:16:51,660
1994an onartua izateko.

288
00:16:58,180 --> 00:17:00,040
Proiektuak erantzunak eman ditzake

289
00:17:00,040 --> 00:17:01,580
unibertsoaren izaerari.

290
00:17:01,660 --> 00:17:04,500
izeneko makina bat:
Hadron Talkatzaile Handia

291
00:17:04,500 --> 00:17:06,380
baldintzak birsortzea izango du helburu

292
00:17:06,380 --> 00:17:07,760
Big Bangaren garaian.

293
00:17:09,740 --> 00:17:11,340
Tunela hor zegoen jada,

294
00:17:11,340 --> 00:17:13,420
hartu genuen
aurreko makina batetik.

295
00:17:16,060 --> 00:17:19,599
Hobi bat dago non iman handiak

296
00:17:19,599 --> 00:17:21,250
tunelera jaitsi daiteke

297
00:17:21,250 --> 00:17:22,620
garraio ibilgailu batera,

298
00:17:22,620 --> 00:17:24,960
eta gero horrek ematen digu

299
00:17:24,960 --> 00:17:26,180
LHC eraztunerako sarbidea.

300
00:17:33,880 --> 00:17:37,080
Hau da benetan
handiena eta konplexuena

301
00:17:37,080 --> 00:17:39,340
inoiz egin den proiektu zientifikoa.

302
00:17:40,420 --> 00:17:43,720
27 km-ko zirkunferentzia osoa

303
00:17:43,720 --> 00:17:46,240
hobeto lerrokatzen da
milimetro hamarren bat baino.

304
00:17:47,800 --> 00:17:51,400
Oso, oso,
oso mugimendu txikiak

305
00:17:51,400 --> 00:17:52,480
gure datuei eragingo die.

306
00:17:53,400 --> 00:17:55,700
Ilargia, adibidez,

307
00:17:55,700 --> 00:17:58,000
LHCri ere eragiten dio.

308
00:18:04,980 --> 00:18:08,160
Arnasketa modukoa da
hori aurrera doa,

309
00:18:08,160 --> 00:18:09,520
mareak bezala, badakizu.

310
00:18:11,240 --> 00:18:13,560
Eta guztiaren jarraipena egin behar dugu.

311
00:18:14,040 --> 00:18:17,040
Pentsa grabitatean,
dagoen bakoitzean

312
00:18:17,040 --> 00:18:20,480
materia zati baten mugimendua

313
00:18:20,480 --> 00:18:21,980
Lurraren inguruan,

314
00:18:21,980 --> 00:18:24,960
hori, egia esan, oso,

315
00:18:24,960 --> 00:18:26,640
mugimendu oso, oso txikia,

316
00:18:26,640 --> 00:18:28,340
islatu daitekeena

317
00:18:28,340 --> 00:18:30,120
eskalan egindako neurketetan

318
00:18:30,120 --> 00:18:31,800
zeinetan
neurketak egiten ditugu.

319
00:18:32,180 --> 00:18:34,640
Partikula baten bila gabiltza

320
00:18:34,640 --> 00:18:36,500
10eko bizitza du horrek

321
00:18:36,500 --> 00:18:37,700
ken 22 segundora.

322
00:18:39,640 --> 00:18:42,520
Eta horren barruan,
mugimendurik badago,

323
00:18:43,060 --> 00:18:43,920
galduta zaude.

324
00:18:48,170 --> 00:18:50,330
Beraz, talkaren atzean dagoen ideia da

325
00:18:50,330 --> 00:18:53,210
besterik ez duzu lortzen
energia kantitate handia

326
00:18:53,210 --> 00:18:55,970
leku bakarrean,
eta gero ekoiztu dezakezu

327
00:18:55,970 --> 00:18:57,250
zerbait oso masiboa.

328
00:18:58,330 --> 00:19:01,010
Eta, beraz, talka hauek aztertuz,

329
00:19:01,010 --> 00:19:04,030
ulertzen dugu
mundu oso mikroskopiko hau,

330
00:19:04,030 --> 00:19:05,830
eta gero horrek ulertzen laguntzen digu

331
00:19:05,830 --> 00:19:07,930
nola eboluzionatzen dugun
mundu mikroskopiko batetik

332
00:19:07,930 --> 00:19:11,330
makroskopikora,
galaxietara,

333
00:19:11,330 --> 00:19:12,790
galaxien super-multzoa.

334
00:19:13,390 --> 00:19:14,810
Guztia loturik dago.

335
00:19:14,810 --> 00:19:16,120
Hori ezin dugu ulertu

336
00:19:16,120 --> 00:19:17,630
hau ulertu gabe.

337
00:19:49,450 --> 00:19:49,970
Kaixo.

338
00:19:50,630 --> 00:19:51,150
Ongi etorri.

339
00:19:53,570 --> 00:19:56,070
Polita da
hemen ongietorria emateko

340
00:19:56,070 --> 00:19:56,590
nire etxean.

341
00:19:57,010 --> 00:19:57,850
Mesedez, sartu.

342
00:19:58,230 --> 00:19:59,150
Mila esker.

343
00:20:03,130 --> 00:20:05,070
Pianoa jotzen al duzu oraindik?

344
00:20:05,310 --> 00:20:07,050
Bai, pixka bat, bai, pixka bat.

345
00:20:07,050 --> 00:20:10,370
Musika gustatzen zait
fisikaz gain oso.

346
00:20:20,140 --> 00:20:21,540
Oso gizon zaharra naiz orain.

347
00:20:21,760 --> 00:20:24,860
Abantaila dut
orain ikusi dudana

348
00:20:24,860 --> 00:20:28,320
ia 100 urte
Europako historiarena.

349
00:20:29,060 --> 00:20:31,500
Azken gerran,
Soldadu nintzen.

350
00:20:31,860 --> 00:20:34,780
aurka borrokatzen ari nintzen
Errusia eta britainiarrak.

351
00:20:42,390 --> 00:20:45,210
Izan ere, kasualitatez,

352
00:20:45,210 --> 00:20:46,970
Dresdenen ere bonbardatu zutenean.

353
00:20:46,970 --> 00:20:48,010
Beraz, ikusi dut.

354
00:20:48,010 --> 00:20:49,330
Zorionez, bizirik atera nintzen.

355
00:20:52,900 --> 00:20:55,580
Beraz, badakit zer esan nahi duen benetako gerra,

356
00:20:55,580 --> 00:20:58,660
non 10.000 pertsona
gau batean hil zituzten.

357
00:21:00,800 --> 00:21:02,860
Hori guztia, noski,
amesgaiztoa da.

358
00:21:06,240 --> 00:21:08,300
Gerra amaitu zenean,
hartu ninduten

359
00:21:08,300 --> 00:21:10,820
tropa britainiarrek preso
Hanburgotik gertu.

360
00:21:11,980 --> 00:21:15,320
Garai hartan, imajinatu
ia ez zegoen irratirik.

361
00:21:15,860 --> 00:21:18,240
Besterik ez zeuden
tokiko egunkari batzuk.

362
00:21:19,000 --> 00:21:20,720
Ez zegoen telebistarik,
ezer ez.

363
00:21:20,720 --> 00:21:24,500
Beraz, buruz ikasi nuen
bonbak berandu samar,

364
00:21:24,660 --> 00:21:25,800
kasualitatez gutxi gorabehera.

365
00:21:41,600 --> 00:21:43,520
Bonba atomiko bat da.

366
00:21:45,240 --> 00:21:47,600
Oinarrizko boterea aprobetxatzea da

367
00:21:47,600 --> 00:21:48,460
unibertsoarena.

368
00:22:28,590 --> 00:22:30,610
asko ezagutzen nituen
ziren jendea

369
00:22:30,610 --> 00:22:32,890
garapenean parte hartzen du
bonba hauetatik.

370
00:22:37,280 --> 00:22:38,920
Alemanian, Heisenberg izan zen.

371
00:22:45,000 --> 00:22:47,060
Eta ez zen inoiz nahiko argi izan

372
00:22:47,060 --> 00:22:49,500
nuklearra ala ez
kate-erreakzioak funtzionatuko luke.

373
00:22:50,260 --> 00:22:52,000
Heisenberg nahiko ondo ezagutzen nuen.

374
00:22:52,620 --> 00:22:55,300
Harrituta geratu zen
bonbak funtzionatu zuela

375
00:22:55,300 --> 00:22:59,220
kalkulatu zuelako
zeharkako sekzio zehatza

376
00:22:59,220 --> 00:23:00,600
eta akats bat egin zuen.

377
00:23:02,120 --> 00:23:04,720
Oso sinestezina izan zen
zeren Heisenbergek esan zuen:

378
00:23:04,720 --> 00:23:06,040
«Begira, ezin du funtzionatu».

379
00:23:06,520 --> 00:23:08,300
Eta esan zioten:
bai, baina funtzionatu zuen.

380
00:23:08,300 --> 00:23:10,200
Beraz, eseri eta jakin zuen:

381
00:23:10,200 --> 00:23:11,520
bai, akats bat egin zuen.

382
00:23:16,320 --> 00:23:20,620
Duela denbora gutxi,
hegazkin amerikar bat erori zen

383
00:23:20,620 --> 00:23:22,460
bonba bat Hiroshiman.

384
00:23:23,180 --> 00:23:25,420
Eta suntsitu zuen bere
etsaiaren erabilgarritasuna.

385
00:23:26,420 --> 00:23:29,420
Bonba horrek indar handiagoa du

386
00:23:29,420 --> 00:23:30,900
20.000 tona TNT baino gehiago.

387
00:23:32,300 --> 00:23:34,720
Eguzkiak ateratzen duen indarra

388
00:23:34,720 --> 00:23:38,060
boterea askatu egin da horien aurka

389
00:23:38,060 --> 00:23:40,020
Ekialde Urrunera gerra ekarri zuena.

390
00:23:40,920 --> 00:23:44,500
2.000 milioi dolar baino gehiago gastatu ditugu

391
00:23:44,500 --> 00:23:47,120
apustu zientifiko handienean
historian.

392
00:23:47,740 --> 00:23:49,080
Eta irabazi egin dugu.

393
00:23:54,480 --> 00:23:57,960
Egindakoa da
lorpen handiena

394
00:23:57,960 --> 00:24:01,000
historian antolatutako zientzia.

395
00:24:11,440 --> 00:24:14,820
Uste dut parte esanguratsu bat jokatzen duzunean

396
00:24:15,140 --> 00:24:18,320
heriotza ekartzean
100.000 pertsonatik gorakoa

397
00:24:18,320 --> 00:24:20,900
eta kopuru pareko baten lesioa,

398
00:24:20,900 --> 00:24:31,220
berez ez duzu pentsatzen
hori erraztasunez.

399
00:24:31,560 --> 00:24:33,620
Harrotasunaren bekatua ezagutu genuen.

400
00:24:34,600 --> 00:24:39,080
Eraginetara jo genuen,

401
00:24:39,080 --> 00:24:41,220
modu garrantzitsua izan zenean,

402
00:24:41,220 --> 00:24:42,640
gizakiaren historiaren ibilbidea.

403
00:24:54,710 --> 00:24:57,890
Fisika Nuklearreko Europako Kontseilua

404
00:24:57,890 --> 00:25:00,490
egoitza ezarri du

405
00:25:00,490 --> 00:25:00,590
etorkizuneko Nazioarteko Ikerketa Atomikoaren Zentroarena.

406
00:25:02,970 --> 00:25:05,410
Ordezkariek dute
Genevan egin zuten hautua,

407
00:25:05,410 --> 00:25:07,690
poztasun handirako
lehendakariarena.

408
00:25:11,450 --> 00:25:14,390
Ideia bat da,

409
00:25:14,390 --> 00:25:16,550
neurri batean, gaur egun imajinaezina.

410
00:25:17,130 --> 00:25:20,430
Bigarren Mundu Gerratik gutxira,

411
00:25:20,430 --> 00:25:23,130
zientzialari ikusgarri batzuk

412
00:25:23,130 --> 00:25:25,850
eta diplomazialari ikusgarri batzuk

413
00:25:25,850 --> 00:25:32,810
kontinente guztietatik elkartzen

414
00:25:32,810 --> 00:25:35,990
undefined

415
00:25:35,990 --> 00:25:38,050
undefined

416
00:25:38,790 --> 00:25:41,350
undefined

417
00:25:41,350 --> 00:25:42,030
undefined

418
00:25:42,970 --> 00:25:44,670
undefined

419
00:25:44,830 --> 00:25:47,370
undefined

420
00:25:52,670 --> 00:25:54,910
undefined

421
00:25:54,910 --> 00:25:56,950
undefined
undefined

422
00:25:58,150 --> 00:26:00,830
undefined
undefined

423
00:26:00,830 --> 00:26:03,910
undefined
undefined

424
00:26:03,910 --> 00:26:06,870
undefined
undefined

425
00:26:26,230 --> 00:26:30,810
undefined

426
00:26:30,810 --> 00:26:32,810
undefined

427
00:26:32,810 --> 00:26:34,810
undefined

428
00:26:34,810 --> 00:26:37,130
gerra barruan alde ezberdinetan,

429
00:26:37,130 --> 00:26:41,350
baina alde politikoari jaramonik egin ez zioten

430
00:26:41,350 --> 00:26:43,830
eta besterik ez ziren
zientzian kontzentratzea.

431
00:26:47,770 --> 00:26:53,170
Gerra atomikoa
zibilizazio honekin amaituko litzateke

432
00:26:53,170 --> 00:26:56,190
eta edozein zientzia amaituko luke
eta abar.

433
00:26:58,070 --> 00:27:01,890
Gizakiak ikasi behar du
bere burua kontrolatzeko

434
00:27:01,890 --> 00:27:04,990
orain delako
dauka bere eskumenean

435
00:27:04,990 --> 00:27:06,650
bere burua oso merke suntsitzeko.

436
00:27:07,650 --> 00:27:12,730
Jendea elkartu genuen.

437
00:27:13,710 --> 00:27:16,870
Konbentzio bat idatzi genuen

438
00:27:16,870 --> 00:27:19,590
argi eta garbi adierazten duena
Aplikazio baketsua soilik.

439
00:27:27,230 --> 00:27:30,770
Antolakuntza
lankidetza eskaini beharko luke

440
00:27:30,770 --> 00:27:34,110
ikerketa nuklearrean Europako estatuen artean

441
00:27:34,110 --> 00:27:36,650
zientifiko huts batena
eta oinarrizko izaera.

442
00:27:41,340 --> 00:27:44,260
Lan egiten dugunean, ez dugu pentsatzen

443
00:27:44,260 --> 00:27:47,800
aplikazio militarrak egiteko.

444
00:27:51,500 --> 00:27:55,460
Zientzialarien ardura da

445
00:27:55,460 --> 00:27:58,440
teknologia berriak direla
modu egokian erabiltzen dira.

446
00:27:59,520 --> 00:28:03,020
Teknologia guztiak erabil daitezke

447
00:28:03,020 --> 00:28:05,720
gizadiaren onerako
edo gizateriaren aurka.

448
00:28:05,720 --> 00:28:09,640
Idazteko makina bakoitza gerrarako erabil daiteke,

449
00:28:09,640 --> 00:28:11,440
poesia baketsurako erabil daiteke.

450
00:28:25,680 --> 00:28:27,600
Parte industrial batean hazi nintzen

451
00:28:27,600 --> 00:28:30,040
Estatu Batuetakoak
Pennsylvania mendebaldean

452
00:28:30,040 --> 00:28:33,560
undefined
undefined

453
00:28:34,020 --> 00:28:35,740
undefined

454
00:28:35,740 --> 00:28:37,700
undefined
undefined

455
00:28:37,700 --> 00:28:39,260
undefined

456
00:28:39,760 --> 00:28:41,820
undefined
undefined

457
00:28:42,760 --> 00:28:52,360
undefined

458
00:28:52,360 --> 00:28:58,160
undefined

459
00:28:58,160 --> 00:29:00,160
undefined

460
00:29:00,900 --> 00:29:02,160
undefined

461
00:29:02,340 --> 00:29:04,060
undefined

462
00:29:05,300 --> 00:29:06,620
undefined

463
00:29:08,840 --> 00:29:12,540
undefined

464
00:29:12,540 --> 00:29:15,360
undefined

465
00:29:15,360 --> 00:29:16,580
undefined

466
00:29:16,580 --> 00:29:18,840
undefined

467
00:29:18,840 --> 00:29:22,300
undefined

468
00:29:22,300 --> 00:29:24,800
undefined
undefined

469
00:29:25,260 --> 00:29:27,940
undefined
undefined

470
00:29:28,780 --> 00:29:31,180
undefined

471
00:29:31,180 --> 00:29:34,620
undefined
undefined

472
00:29:34,620 --> 00:29:36,060
undefined

473
00:29:36,500 --> 00:29:38,160
undefined
undefined

474
00:29:38,160 --> 00:29:40,100
undefined
undefined

475
00:29:40,700 --> 00:29:43,940
undefined
undefined

476
00:29:43,940 --> 00:29:44,940
undefined

477
00:29:44,940 --> 00:29:47,500
undefined
undefined

478
00:29:47,500 --> 00:29:48,600
undefined

479
00:30:05,640 --> 00:30:07,100
undefined

480
00:30:07,100 --> 00:30:11,920
undefined
undefined

481
00:30:13,140 --> 00:30:14,840
undefined

482
00:30:14,840 --> 00:30:17,260
undefined
undefined

483
00:30:18,840 --> 00:30:21,660
undefined
undefined

484
00:30:21,660 --> 00:30:22,800
undefined

485
00:30:23,960 --> 00:30:26,860
undefined

486
00:30:27,200 --> 00:30:29,700
undefined

487
00:30:29,700 --> 00:30:32,240
undefined
undefined

488
00:30:34,920 --> 00:30:37,040
undefined
undefined

489
00:30:37,040 --> 00:30:39,400
undefined

490
00:30:39,400 --> 00:30:41,730
undefined

491
00:30:41,730 --> 00:30:43,860
undefined

492
00:30:45,060 --> 00:30:46,920
undefined

493
00:30:46,920 --> 00:30:48,360
undefined

494
00:30:49,420 --> 00:30:52,360
undefined
undefined

495
00:30:52,360 --> 00:30:54,880
undefined

496
00:30:54,880 --> 00:30:57,320
undefined

497
00:30:57,320 --> 00:31:00,280
undefined

498
00:31:19,310 --> 00:31:20,470
undefined

499
00:31:20,930 --> 00:31:23,030
undefined

500
00:31:23,030 --> 00:31:24,530
undefined

501
00:31:24,530 --> 00:31:26,530
undefined

502
00:31:26,530 --> 00:31:27,650
undefined

503
00:31:30,490 --> 00:31:32,490
undefined

504
00:31:32,490 --> 00:31:34,090
undefined

505
00:31:35,010 --> 00:31:37,030
undefined

506
00:31:37,030 --> 00:31:38,370
undefined

507
00:31:38,370 --> 00:31:39,640
undefined

508
00:31:39,640 --> 00:31:40,950
undefined

509
00:31:40,950 --> 00:31:43,510
undefined
undefined

510
00:31:43,510 --> 00:31:45,610
undefined
undefined

511
00:31:46,910 --> 00:31:49,510
undefined

512
00:31:49,510 --> 00:31:52,510
undefined
undefined

513
00:31:52,830 --> 00:31:53,890
undefined

514
00:31:54,670 --> 00:31:59,130
undefined

515
00:31:59,550 --> 00:32:00,390
undefined

516
00:32:03,490 --> 00:32:07,390
undefined
undefined

517
00:32:07,390 --> 00:32:13,030
undefined
undefined

518
00:32:13,030 --> 00:32:14,530
undefined

519
00:32:14,990 --> 00:32:18,070
undefined

520
00:32:19,290 --> 00:32:21,490
undefined

521
00:32:21,490 --> 00:32:24,150
undefined
undefined

522
00:32:24,950 --> 00:32:26,470
undefined

523
00:32:26,470 --> 00:32:28,510
undefined

524
00:32:28,510 --> 00:32:30,370
undefined

525
00:32:30,370 --> 00:32:31,710
undefined

526
00:32:32,990 --> 00:32:35,670
undefined

527
00:32:35,790 --> 00:32:36,490
undefined

528
00:32:38,110 --> 00:32:40,070
undefined
undefined

529
00:32:40,070 --> 00:32:42,450
undefined
undefined

530
00:32:42,450 --> 00:32:45,030
undefined

531
00:32:45,030 --> 00:32:46,250
undefined

532
00:32:49,030 --> 00:32:50,750
undefined

533
00:32:50,750 --> 00:32:51,950
undefined

534
00:32:52,390 --> 00:32:53,570
undefined

535
00:32:53,570 --> 00:32:54,650
undefined

536
00:32:54,650 --> 00:32:55,930
undefined

537
00:32:55,930 --> 00:32:57,830
undefined

538
00:32:57,830 --> 00:33:00,890
undefined

539
00:33:02,310 --> 00:33:04,190
undefined

540
00:33:04,190 --> 00:33:07,130
undefined
undefined

541
00:33:08,270 --> 00:33:10,070
undefined
undefined

542
00:33:10,270 --> 00:33:10,990
undefined

543
00:33:10,990 --> 00:33:11,630
undefined

544
00:33:12,190 --> 00:33:14,050
undefined

545
00:33:14,070 --> 00:33:14,970
undefined

546
00:33:15,010 --> 00:33:17,350
undefined
undefined

547
00:33:17,350 --> 00:33:18,510
undefined

548
00:33:18,510 --> 00:33:20,390
undefined

549
00:33:25,450 --> 00:33:28,890
undefined
undefined

550
00:33:29,750 --> 00:33:33,010
undefined
undefined

551
00:33:44,090 --> 00:33:45,810
undefined

552
00:33:47,050 --> 00:33:49,510
undefined
undefined

553
00:33:49,510 --> 00:33:51,930
undefined

554
00:33:52,570 --> 00:33:56,150
undefined

555
00:33:56,150 --> 00:33:57,830
undefined

556
00:33:59,830 --> 00:34:01,710
undefined

557
00:34:01,710 --> 00:34:03,050
undefined

558
00:34:03,870 --> 00:34:08,450
undefined
undefined

559
00:34:08,450 --> 00:34:10,770
undefined
undefined

560
00:34:10,770 --> 00:34:13,190
undefined
undefined

561
00:34:13,190 --> 00:34:15,150
undefined
undefined

562
00:34:20,710 --> 00:34:24,470
undefined
undefined

563
00:34:24,470 --> 00:34:26,850
undefined
undefined

564
00:34:26,850 --> 00:34:28,090
undefined

565
00:34:30,450 --> 00:34:31,900
undefined

566
00:34:31,900 --> 00:34:33,450
undefined

567
00:34:33,450 --> 00:34:35,770
undefined
undefined

568
00:34:35,770 --> 00:34:37,330
undefined

569
00:34:39,010 --> 00:34:42,230
undefined
undefined

570
00:34:42,230 --> 00:34:44,870
undefined
undefined

571
00:34:44,870 --> 00:34:47,210
undefined
undefined

572
00:34:47,590 --> 00:34:49,850
undefined
undefined

573
00:34:49,850 --> 00:34:50,990
undefined

574
00:34:50,990 --> 00:34:52,810
undefined
undefined

575
00:34:53,770 --> 00:34:55,430
undefined

576
00:34:55,430 --> 00:34:59,230
undefined
undefined

577
00:34:59,230 --> 00:35:02,050
undefined

578
00:35:02,050 --> 00:35:03,590
undefined
undefined

579
00:35:04,510 --> 00:35:06,470
undefined
undefined

580
00:35:06,470 --> 00:35:08,090
undefined

581
00:35:08,090 --> 00:35:11,090
undefined

582
00:35:12,090 --> 00:35:13,610
undefined

583
00:35:13,610 --> 00:35:15,050
undefined

584
00:35:15,790 --> 00:35:17,650
undefined

585
00:35:17,650 --> 00:35:18,470
undefined

586
00:35:18,910 --> 00:35:20,230
undefined

587
00:35:20,530 --> 00:35:22,830
undefined
undefined

588
00:35:23,510 --> 00:35:25,630
undefined

589
00:35:25,630 --> 00:35:28,750
undefined
undefined

590
00:35:30,850 --> 00:35:33,250
undefined
undefined

591
00:35:33,250 --> 00:35:35,670
undefined
undefined

592
00:35:35,670 --> 00:35:37,110
undefined

593
00:35:38,430 --> 00:35:40,270
undefined
undefined

594
00:35:40,270 --> 00:35:42,430
undefined
undefined

595
00:35:42,430 --> 00:35:44,930
undefined

596
00:35:44,930 --> 00:35:47,250
undefined
undefined

597
00:35:47,250 --> 00:35:48,530
undefined

598
00:35:48,530 --> 00:35:50,430
undefined

599
00:35:50,430 --> 00:35:52,210
undefined

600
00:35:52,950 --> 00:35:54,650
undefined

601
00:35:55,550 --> 00:35:58,150
undefined
undefined

602
00:36:00,750 --> 00:36:01,970
undefined

603
00:36:01,970 --> 00:36:03,450
undefined

604
00:36:03,450 --> 00:36:05,170
undefined

605
00:36:05,170 --> 00:36:07,190
undefined
undefined

606
00:36:07,190 --> 00:36:08,710
undefined

607
00:36:09,250 --> 00:36:10,850
undefined

608
00:36:10,850 --> 00:36:12,610
undefined

609
00:36:12,610 --> 00:36:13,810
undefined

610
00:36:17,210 --> 00:36:19,230
undefined
undefined

611
00:36:19,250 --> 00:36:20,930
undefined

612
00:36:21,490 --> 00:36:24,150
undefined

613
00:36:24,150 --> 00:36:26,830
undefined

614
00:36:26,830 --> 00:36:28,210
undefined

615
00:36:28,210 --> 00:36:29,170
undefined

616
00:36:29,170 --> 00:36:30,050
undefined

617
00:36:30,050 --> 00:36:31,310
undefined

618
00:36:31,770 --> 00:36:33,890
undefined
undefined

619
00:36:34,330 --> 00:36:35,730
undefined

620
00:36:35,730 --> 00:36:36,370
undefined

621
00:36:37,270 --> 00:36:38,510
undefined

622
00:36:38,510 --> 00:36:39,750
undefined

623
00:36:39,750 --> 00:36:41,830
undefined

624
00:36:41,830 --> 00:36:43,410
undefined
undefined

625
00:36:47,920 --> 00:36:48,720
undefined

626
00:36:49,080 --> 00:36:51,120
undefined
undefined

627
00:36:51,120 --> 00:36:51,880
undefined

628
00:36:52,340 --> 00:36:53,840
undefined
undefined

629
00:36:55,520 --> 00:36:56,320
undefined

630
00:36:57,280 --> 00:36:57,960
undefined

631
00:36:58,840 --> 00:37:05,480
undefined

632
00:37:06,300 --> 00:37:06,800
undefined

633
00:37:07,400 --> 00:37:07,800
undefined

634
00:37:20,720 --> 00:37:22,600
undefined
undefined

635
00:37:22,600 --> 00:37:23,690
undefined

636
00:37:24,440 --> 00:37:26,120
undefined

637
00:37:27,100 --> 00:37:28,900
undefined

638
00:37:28,900 --> 00:37:30,680
undefined

639
00:37:30,680 --> 00:37:31,760
undefined

640
00:37:31,860 --> 00:37:33,300
undefined

641
00:37:33,300 --> 00:37:34,780
undefined

642
00:37:34,780 --> 00:37:36,360
undefined

643
00:37:36,360 --> 00:37:37,140
undefined

644
00:37:37,140 --> 00:37:37,920
undefined

645
00:37:37,920 --> 00:37:38,700
undefined

646
00:37:38,700 --> 00:37:39,360
undefined

647
00:37:39,360 --> 00:37:40,260
undefined

648
00:37:41,860 --> 00:37:43,360
undefined

649
00:37:43,360 --> 00:37:45,500
undefined

650
00:37:45,500 --> 00:37:46,720
undefined

651
00:37:46,720 --> 00:37:49,080
undefined
undefined

652
00:37:49,080 --> 00:37:49,900
undefined

653
00:37:50,340 --> 00:37:51,240
undefined

654
00:37:52,820 --> 00:37:56,460
undefined
undefined

655
00:37:56,460 --> 00:38:02,400
böyük emosiya
şeyi görəndə

656
00:38:02,400 --> 00:38:05,100
bizim illərdir birlikdə işlədiyimiz

657
00:38:05,100 --> 00:38:07,900
dünyanın hər yerindən minlərlə həmkarı ilə

658
00:38:07,900 --> 00:38:08,940
real olmaq.

659
00:38:10,540 --> 00:38:12,680
Mən də dedim ki, vay, buradayıq.

660
00:38:12,960 --> 00:38:13,680
bacardıq.

661
00:38:13,680 --> 00:38:14,240
Biz bunu etdik.

662
00:38:16,080 --> 00:38:17,620
Bu sizə asan görünə bilər,

663
00:38:17,620 --> 00:38:19,500
amma sizi əmin edə bilərəm
yalnız düzəldilmişdir

664
00:38:19,500 --> 00:38:21,500
asan baxmaq
keyfiyyətinə görə

665
00:38:21,500 --> 00:38:22,800
avadanlıqlardan,

666
00:38:22,800 --> 00:38:24,300
proqram təminatının keyfiyyəti

667
00:38:24,300 --> 00:38:26,330
və hər şeydən əvvəl keyfiyyət
insanların

668
00:38:26,330 --> 00:38:27,860
bu maşını kim düzəldib

669
00:38:27,860 --> 00:38:29,640
və onu idarə edəcək
gələcəkdə.

670
00:38:52,520 --> 00:38:53,880
Mənə zəng gəldi.

671
00:38:54,180 --> 00:38:56,340
Beləliklə, mən orada qalırdım
nəzarət otağında

672
00:38:56,340 --> 00:38:57,840
və bütün ekranlar qırmızı idi.

673
00:38:58,200 --> 00:38:59,240
Qırmızı pis rəngdir.

674
00:39:04,830 --> 00:39:06,530
Biz o vaxt nə düşünürdük

675
00:39:06,530 --> 00:39:08,230
heliumu itirdikləri idi

676
00:39:08,230 --> 00:39:09,550
və bunun bizi aparacağını

677
00:39:09,550 --> 00:39:10,710
bərpa etmək üçün iki ay.

678
00:39:11,810 --> 00:39:12,830
Mən o məqamı nəzərdə tuturam

679
00:39:12,830 --> 00:39:14,890
sanki çaşmışıq
verilənlərdən və ah,

680
00:39:14,890 --> 00:39:16,570
daha iki ay itirməliyik

681
00:39:16,570 --> 00:39:17,790
heliuma görə.

682
00:39:19,270 --> 00:39:20,830
Düşünürəm ki, yalnız sonradan həll olundu

683
00:39:20,830 --> 00:39:22,950
ki, biz bir ildən danışırdıq.

684
00:39:24,350 --> 00:39:26,150
Çox vaxt apardı

685
00:39:26,150 --> 00:39:29,890
emosional olaraq bərpa etmək
ondan.

686
00:39:30,990 --> 00:39:40,750
Bunun üçün təxminən 50 maqnit lazım idi
bir sektorda

687
00:39:40,750 --> 00:39:44,430
əvəz etməli olduq.

688
00:39:47,430 --> 00:39:49,650
Xoşbəxtlikdən bütün ehtiyat hissələri bizdə idi.

689
00:39:50,050 --> 00:39:53,310
Sadəcə özümüzü yığırdıq,

690
00:39:53,310 --> 00:39:55,090
qollarımızı çırmalayırıq
yenə də

691
00:39:55,090 --> 00:39:56,490
və işə davam etmək.

692
00:40:00,480 --> 00:40:01,840
Aydındır ki, incimişdim,

693
00:40:01,840 --> 00:40:02,940
amma bu 24 il idi

694
00:40:02,940 --> 00:40:07,440
ilk düşünəndən sonra
fizika haqqında

695
00:40:07,440 --> 00:40:11,480
LHC ilə edə biləcəyiniz.

696
00:40:11,960 --> 00:40:12,920
Belə ki, əgər gedirdi

697
00:40:12,920 --> 00:40:14,320
daha bir və ya iki il çəkəcək,

698
00:40:14,320 --> 00:40:15,020
eybi yoxdur.

699
00:40:15,020 --> 00:40:25,020
Beləliklə, mən Hebronlu bir fələstinliyəm,

700
00:40:25,520 --> 00:40:26,080
Qərb sahili.

701
00:40:26,820 --> 00:40:29,060
Bu işin bir hissəsi beynəlxalq xarakter daşıyır.

702
00:40:29,520 --> 00:40:31,300
Biz fizika üçün işləyirik

703
00:40:31,300 --> 00:40:32,300
və bizdə var

704
00:40:32,300 --> 00:40:34,000
bütün insanlarla əməkdaşlıq etmək,

705
00:40:34,000 --> 00:40:35,720
mənşəyindən asılı olmayaraq.

706
00:40:41,140 --> 00:40:43,740
Nəyə inandığınız mənə maraqlı deyil.

707
00:40:44,000 --> 00:40:45,900
Məqsədimiz anlamaqdır

708
00:40:45,900 --> 00:40:47,600
maddənin tikinti blokları,

709
00:40:47,600 --> 00:40:50,660
əsas qarşılıqlı təsirlər
təbiətdə.

710
00:40:50,660 --> 00:40:53,840
Mən müsəlmanam və inanıram

711
00:40:53,840 --> 00:40:56,340
Uca Allaha və mən inanıram

712
00:40:56,340 --> 00:40:58,620
başlanğıc var
kainatın.

713
00:40:59,820 --> 00:41:02,340
Və mənim məqsədim Allaha zidd olmaq deyil,

714
00:41:02,340 --> 00:41:04,340
ancaq Allahın qanunlarını kəşf etmək,

715
00:41:04,900 --> 00:41:06,460
təbiəti idarə edən qanunlar.

716
00:41:08,260 --> 00:41:12,160
Beləliklə, mənim inamım,
fizika işlərim yan-yana,

717
00:41:12,160 --> 00:41:13,800
heç bir ziddiyyət yoxdur.

718
00:41:15,360 --> 00:41:18,580
İnancım tutarlıdır
tədqiqatımla?

719
00:41:19,000 --> 00:41:21,480
İndiyə qədər bəli
heç bir ziddiyyət yoxdur.

720
00:41:24,000 --> 00:41:28,100
Belələri var
çoxlu cavabsız suallar.

721
00:41:28,640 --> 00:41:30,960
Əgər həqiqətən istəsək
səbəbini anlamaq üçün

722
00:41:30,960 --> 00:41:33,480
kainat olduğu kimidir,

723
00:41:33,480 --> 00:41:34,630
başa düşməliyik

724
00:41:34,630 --> 00:41:36,480
onu təşkil edən parçalar nələrdir

725
00:41:36,480 --> 00:41:39,120
və bu parçaların bir-birinə necə uyğun olduğunu.

726
00:41:40,860 --> 00:41:43,200
Bildiyimiz parçalar,

727
00:41:43,200 --> 00:41:45,980
hamısı budur
yoxsa daha çox parça var?

728
00:41:47,840 --> 00:41:50,060
Onlar tikinti aparanda
bunun bir hissəsi,

729
00:41:50,220 --> 00:41:52,020
onlara həqiqətən bir az ehtiyac vardı,

730
00:41:52,020 --> 00:41:53,920
həqiqətən yüksək saflıqda pirinç,

731
00:41:53,920 --> 00:41:55,080
hansı baha idi

732
00:41:55,080 --> 00:41:58,380
və tutmaq çətindir.

733
00:41:58,380 --> 00:42:02,000
Ancaq bəzi ruslar
həmkarları bunu başa düşdülər

734
00:42:02,000 --> 00:42:05,440
onların bir çoxu var idi
İkinci Dünya Müharibəsi mərmilərinin gilizləri

735
00:42:05,440 --> 00:42:09,540
tam olaraq hazırlanmışdır
lazımi keyfiyyətli pirinç.

736
00:42:10,220 --> 00:42:13,220
Beləliklə, bir milyondan çox İkinci Dünya Müharibəsi

737
00:42:13,220 --> 00:42:17,240
mərmi gilizləri yığıldı,
əriyib çevrildi

738
00:42:17,240 --> 00:42:20,120
sağ kalorimetrimizə
burada.

739
00:42:26,570 --> 00:42:29,730
CERN dəliklərdən biri idi

740
00:42:29,730 --> 00:42:32,690
Soyuq Müharibə dövründə Dəmir Pərdədə,

741
00:42:32,690 --> 00:42:34,890
çünki o biri tərəfdən olan bütün insanlar

742
00:42:34,890 --> 00:42:37,730
Dəmir Pərdə CERN-ə gələ bilər

743
00:42:37,730 --> 00:42:38,510
və əksinə.

744
00:42:49,240 --> 00:42:52,200
CERN yeganə təşkilatdır

745
00:42:52,200 --> 00:42:56,200
onun təməlində olan
elmin təbliğində ikiqat rol oynayır

746
00:42:56,200 --> 00:42:59,560
və ölkələr arasında münasibətləri yaxşılaşdırmaq.

747
00:43:01,020 --> 00:43:02,720
Bu an əlindədir.

748
00:43:02,720 --> 00:43:05,120
Prezident Reyqan indi
göl kənarındakı malikanədədir

749
00:43:05,120 --> 00:43:06,940
Cenevrədən təxminən səkkiz mil şimalda.

750
00:43:06,940 --> 00:43:09,920
Və orada Prezident var
bu səhər görüşəcək

751
00:43:09,920 --> 00:43:12,260
Mixail Qorbaçovla
Sovet İttifaqının.

752
00:43:12,260 --> 00:43:14,280
Liderlər arasında ilk görüş

753
00:43:14,280 --> 00:43:15,960
iki ən güclü qüvvədən

754
00:43:15,960 --> 00:43:18,920
sivilizasiya tarixində
artıq altı ildən çoxdur.

755
00:43:29,330 --> 00:43:32,210
Mən CERN-in baş direktoru olanda,

756
00:43:32,210 --> 00:43:34,970
Başdan mənə zəng gəldi
Amerika nümayəndə heyəti

757
00:43:34,970 --> 00:43:37,510
müzakirə hazırlamaq.

758
00:43:37,730 --> 00:43:38,730
Dedik, bax,

759
00:43:38,730 --> 00:43:41,950
bir yerə ehtiyacımız var
hər iki tərəfə hörmət edir,

760
00:43:41,950 --> 00:43:48,370
harada sərbəst və
problemləri qeyri-rəsmi müzakirə edir.

761
00:43:49,390 --> 00:43:51,990
Ona görə də kiçik qrupları dəvət etdim
hər ikisindən,

762
00:43:51,990 --> 00:43:53,710
ruslardan və amerikalılardan

763
00:43:53,710 --> 00:43:54,710
CERN-də şam yeməyinə.

764
00:43:56,430 --> 00:43:58,150
Və ilk tostdan sonra,

765
00:43:58,150 --> 00:43:59,030
Onları tək buraxdım.

766
00:43:59,250 --> 00:44:00,090
sağol dedim.

767
00:44:01,370 --> 00:44:03,250
Yeni bir başlanğıc üçün çağırdım

768
00:44:03,250 --> 00:44:04,410
və biz bu başlanğıcı etdik.

769
00:44:04,850 --> 00:44:06,630
İddia edə bilmərəm ki, görüşümüz olub

770
00:44:06,630 --> 00:44:08,690
belə əsaslar üzərində ağılların

771
00:44:08,690 --> 00:44:10,430
ideologiya və ya milli məqsəd kimi.

772
00:44:11,130 --> 00:44:14,210
Amma başa düşürük
bir-birindən daha yaxşı

773
00:44:14,210 --> 00:44:15,410
və bu, sülhün açarıdır.

774
00:44:16,550 --> 00:44:19,770
Məncə, əgər sonunda
Qorbaçov imzalaya bilər

775
00:44:19,770 --> 00:44:23,370
ilk tərksilah sazişi,

776
00:44:23,370 --> 00:44:26,050
olmalıdır, mən inanıram,
fiziklərin köməyi ilə.

777
00:44:52,620 --> 00:44:55,760
Böyük Adron Kollayderi
dünya üçün bir maşındır

778
00:44:55,760 --> 00:44:58,400
çünki yeganə maşındır
o tipdən.

779
00:44:59,160 --> 00:45:02,240
Dünyanı irəli aparır
və yalnız işləyə bilər

780
00:45:02,240 --> 00:45:05,280
çünki bütün dünya
iştirak edir.

781
00:45:13,210 --> 00:45:15,030
Dərhal başlaya bilməzdi

782
00:45:15,030 --> 00:45:16,830
mümkün olan ən yüksək enerji ilə

783
00:45:16,830 --> 00:45:19,670
bunun üçün
LHC dizayn edilmişdir.

784
00:45:20,110 --> 00:45:22,030
Beləliklə, qərar verdik
çox yavaş qalxmaq,

785
00:45:22,470 --> 00:45:25,150
amma çatdıq
ən yüksək enerji

786
00:45:25,150 --> 00:45:26,730
Yer üzündə bir sürətləndirici ilə.

787
00:45:27,450 --> 00:45:30,570
Bir az kəşfiyyatçıya bənzəyir
çünki bir şey görürəm

788
00:45:30,570 --> 00:45:33,750
daha əvvəl heç kimin görmədiyi.

789
00:45:34,170 --> 00:45:35,010
Bu parlaqdır.

790
00:45:42,290 --> 00:45:45,010
40 milyon şəkil
bu toqquşmaların saniyəsində

791
00:45:45,470 --> 00:45:47,310
təxminən 150 milyon kanal.

792
00:45:47,770 --> 00:45:49,730
Və bu a
üçölçülü şəkil.

793
00:45:54,150 --> 00:45:56,250
Əlbəttə,
sonra tələsdik

794
00:45:56,250 --> 00:45:58,290
Higgs hissəciyini tapmaq üçün.

795
00:45:58,530 --> 00:46:00,610
Yəni, belə idi
görmək istədiklərimiz.

796
00:46:02,510 --> 00:46:03,850
Boşluğu doldurmağa nə qalıb

797
00:46:03,850 --> 00:46:05,770
nəzəriyyə ilə təcrübə arasında?

798
00:46:06,410 --> 00:46:08,410
Bu Higgs bozonunun töhfəsidir.

799
00:46:09,990 --> 00:46:14,390
Hissəciklər fizikləri üçün
Higgs bozonunun kəşfi,

800
00:46:14,390 --> 00:46:17,750
bu kimi olardı
aya eniş.

801
00:46:22,000 --> 00:46:23,280
Bu, sadəcə bir hissəcik deyil.

802
00:46:23,480 --> 00:46:25,520
Bu sadəcə bir şey deyil
ki, istehsal olunur.

803
00:46:25,700 --> 00:46:28,660
biri üçün bir ipucudur

804
00:46:28,660 --> 00:46:31,920
həyatımızın və dünyamızın ən fundamental anlayışları,

805
00:46:32,020 --> 00:46:34,540
hansı ki, biz kütləni necə əldə edirik?

806
00:46:41,530 --> 00:46:43,550
Bu bir növ bam, bam, bam idi.

807
00:46:43,550 --> 00:46:44,750
Biz birlikdə işləyirdik,

808
00:46:44,750 --> 00:46:46,150
hər şeyi edirdik,

809
00:46:46,150 --> 00:46:47,550
detektorun kalibrlənməsi,

810
00:46:47,550 --> 00:46:49,910
və sonra birdən
orada nəsə var idi.

811
00:46:49,910 --> 00:46:51,010
Və düşündük ki, yaxşı, Allah,

812
00:46:51,010 --> 00:46:51,910
bu Higgsdir?

813
00:46:51,910 --> 00:46:52,810
Bu ola bilərmi?

814
00:46:52,810 --> 00:46:53,410
Əlbəttə,

815
00:46:53,410 --> 00:46:55,430
bu həyəcan var idi
bildiyimiz,

816
00:46:55,430 --> 00:46:56,670
amma çox tez oldu.

817
00:47:01,120 --> 00:47:02,560
Yoxlayıb yenidən yoxlayırsan,

818
00:47:02,560 --> 00:47:04,460
və sonra görürsən
birdən bu zirvə

819
00:47:04,460 --> 00:47:07,340
və ya bu sayda şəkillər

820
00:47:07,340 --> 00:47:09,700
bir şeyə işarə edir
maraqlı böyümə.

821
00:47:10,900 --> 00:47:13,380
İnsanlar işləyirdi
günlər və gecələr

822
00:47:13,380 --> 00:47:14,400
məlumatlara baxır.

823
00:47:16,460 --> 00:47:19,840
Xüsusi bir şey gedirdi.

824
00:47:24,640 --> 00:47:27,960
Qərara gəldik, tamam,
seminarımız olacaq.

825
00:47:29,080 --> 00:47:31,360
Amma hələ bilmirdik,

826
00:47:31,360 --> 00:47:33,680
kəşfdir
yoxsa kəşfə yaxındır?

827
00:47:45,270 --> 00:47:47,530
Bu gün,
iki təqdimatımız var

828
00:47:47,530 --> 00:47:49,630
iki təcrübədən,
ATLAS və CMS,

829
00:47:49,630 --> 00:47:52,210
onların yenilənməsi haqqında
müəyyən bir hissəcik axtarışı.

830
00:47:54,770 --> 00:47:58,110
Bizim sehrli limitimiz var
hissəciklər fizikasında.

831
00:47:58,930 --> 00:48:01,790
Biz keçəndə
bu dəlil həddi,

832
00:48:01,790 --> 00:48:03,430
onda siz bunu kəşf adlandıra bilərsiniz.

833
00:48:03,830 --> 00:48:06,490
keçmək lazım idi
bu hədd hər ikisində

834
00:48:06,490 --> 00:48:10,450
təcrübələr, çünki çarpaz yoxlama tamamilə vacibdir.

835
00:48:11,570 --> 00:48:13,770
Çox idi,
edən çoxlu insandır

836
00:48:13,770 --> 00:48:14,870
CERN tarixi,

837
00:48:14,870 --> 00:48:16,590
əvvəlki baş direktor,

838
00:48:16,590 --> 00:48:18,750
Peter Higgs orada idi,
Fransua Englert.

839
00:48:19,950 --> 00:48:22,470
Günü
elan həqiqətən mehriban idi

840
00:48:22,470 --> 00:48:24,730
yalnız deyildi
dünya bunu öyrənir,

841
00:48:24,730 --> 00:48:26,930
həm də cəmiyyətin yarısı öyrənirdi

842
00:48:26,930 --> 00:48:28,090
digər yarısı haqqında.

843
00:48:28,090 --> 00:48:32,510
Bu paylama son dərəcə təmizdir,

844
00:48:32,510 --> 00:48:35,350
burada bir böyük sünbül istisna olmaqla,
burada bu bölgədə.

845
00:48:40,200 --> 00:48:41,920
Beləliklə, bu bölgəni böyütmək.

846
00:48:46,460 --> 00:48:52,750
Yeni bir hissəcik müşahidə etdik

847
00:48:52,750 --> 00:48:54,290
Higgs bozonuna uyğundur.

848
00:48:55,830 --> 00:48:58,850
Bir layman kimi indi deyərdim ki,

849
00:48:58,850 --> 00:48:59,790
Məncə, bizdə var.

850
00:49:00,930 --> 00:49:01,650
Razısınız?

851
00:49:12,810 --> 00:49:14,960
Bütün uşaqlara alqışlar

852
00:49:14,960 --> 00:49:17,130
bütün layihəni dəstəkləyən

853
00:49:17,130 --> 00:49:20,190
burada 25 ildən çoxdur.

854
00:49:20,390 --> 00:49:21,010
Onların hamısı.

855
00:49:25,730 --> 00:49:27,950
Sadəcə bir addım geri çəkil

856
00:49:27,950 --> 00:49:29,470
və baxın
nəyə nail olduq.

857
00:49:30,010 --> 00:49:30,590
Bu böyük idi.

858
00:49:31,490 --> 00:49:36,870
Alqışlar Əgər elementar hissəciklər

859
00:49:36,870 --> 00:49:39,870
kütlə olmazdı,

860
00:49:46,870 --> 00:49:48,790
uçacaqdılar
kainat vasitəsilə

861
00:49:48,790 --> 00:49:50,010
işıq sürəti ilə.

862
00:49:50,410 --> 00:49:52,450
Şans yoxdur
kompozit maddə əmələ gətirir.

863
00:49:52,990 --> 00:49:54,690
Bizi formalaşdırmaq şansı yoxdur.

864
00:49:54,970 --> 00:49:56,370
Yer kürəsini yaratmaq şansı yoxdur.

865
00:49:57,330 --> 00:49:59,070
İndi izahat tapdıq.

866
00:49:59,770 --> 00:50:00,410
Tapdıq.

867
00:50:01,630 --> 00:50:04,690
Bu əla andır.

868
00:50:07,150 --> 00:50:22,800
deməliyəm
Mən olduqca emosional idim.

869
00:50:22,800 --> 00:50:25,080
demək olar ki, çox emosional idim.

870
00:50:27,280 --> 00:50:30,420
Tam əmin deyiləm
ya gözümdə yaş olubmu.

871
00:50:31,040 --> 00:50:32,460
Peter Higgs, şübhəsiz ki, etdi.

872
00:50:32,900 --> 00:50:34,500
Beləliklə, bu 48 il idi

873
00:50:34,500 --> 00:50:38,480
nəzəriyyələrini irəli sürdükdən sonra.

874
00:50:39,620 --> 00:50:42,140
Yaxşı, istərdim
təbriklərimi əlavə etmək üçün

875
00:50:42,140 --> 00:50:45,080
iştirak edən hər kəsə
bu böyük nailiyyətdə.

876
00:50:46,040 --> 00:50:50,620
Mənim üçün,
həqiqətən inanılmaz bir şeydir

877
00:50:50,620 --> 00:50:52,340
ki, baş verib
mənim ömrümdə.

878
00:51:28,400 --> 00:51:30,320
Məhz bu anda
harda deyirsən, tamam

879
00:51:30,320 --> 00:51:34,320
bu mənim bütün əməyimə dəyərdi,
bu an, bu gün.

880
00:51:34,920 --> 00:51:37,820
Və əsasən, sonra işləməyi dayandırırsınız

881
00:51:37,820 --> 00:51:39,920
o seminardan sonra biz bayaq qeyd etdik.

882
00:51:39,920 --> 00:51:42,240
Şampan və pivə ilə dolu bir gün idi.

883
00:51:42,600 --> 00:51:43,080
Mükəmməl.

884
00:51:48,140 --> 00:51:50,220
Məncə bir yaxşı şey

885
00:51:50,220 --> 00:51:52,100
ki, mənim üçün gedirdim

886
00:51:52,100 --> 00:51:54,160
buna başlayanda
sadəlövh olmağım idi.

887
00:51:55,020 --> 00:51:57,420
Və heç vaxt dağı dərk etmədi

888
00:51:57,420 --> 00:52:00,980
həqiqətən dırmaşmalı olduğumuzu,
bilirsən, uğur qazan.

889
00:52:06,490 --> 00:52:08,310
Siz eksperimental qruplara baxırsınız

890
00:52:08,310 --> 00:52:10,090
Higgs bozonunu kəşf etdi.

891
00:52:10,090 --> 00:52:14,030
Onların arasında ruslar və amerikalılar da var.

892
00:52:14,970 --> 00:52:18,510
Onların arasında çinlilər və avropalılar var.

893
00:52:19,350 --> 00:52:21,530
Onların arasında hindlilər və pakistanlılar var.

894
00:52:22,510 --> 00:52:25,150
Onların arasında israillilər və fələstinlilər var.

895
00:52:28,210 --> 00:52:30,810
Bu, mənim düşündüyüm bir cəhddir

896
00:52:30,810 --> 00:52:33,330
həqiqətən bəşər övladını birləşdirir.

897
00:52:37,780 --> 00:52:40,020
Bu gün vəziyyət mürəkkəbdir.

898
00:52:40,620 --> 00:52:43,140
Ukraynadakı müharibənin təsiri var.

899
00:52:43,140 --> 00:52:47,720
Keçən il CERN Şurası
dayandırmaq qərarına gəlib

900
00:52:47,720 --> 00:52:50,940
əməkdaşlıq
bəzi rus institutları ilə.

901
00:52:54,780 --> 00:52:57,940
Yəni bir institut var
Rusiyada yerləşir

902
00:52:57,940 --> 00:52:59,540
ki, biz hələ də işləyirik.

903
00:53:01,420 --> 00:53:03,180
İndi CERN Şurası qərar verməlidir

904
00:53:03,180 --> 00:53:05,330
bunu saxlamaq istəsə də

905
00:53:05,330 --> 00:53:07,420
uzunmüddətli əməkdaşlıq davam edir

906
00:53:07,420 --> 00:53:09,200
yoxsa bütün əlaqələri kəsmək istəyir.

907
00:53:12,960 --> 00:53:17,160
Rusiya və Belarusiyaya sanksiya tətbiq etmək, bəli,

908
00:53:17,160 --> 00:53:19,180
CERN Fonduna ziddir.

909
00:53:19,580 --> 00:53:21,440
Beləliklə, CERN quruldu

910
00:53:21,440 --> 00:53:23,440
İkinci Dünyadan sonra

911
00:53:23,440 --> 00:53:26,040
1954-cü ildə Avropanın küllərinə qarşı müharibə.

912
00:53:27,400 --> 00:53:30,820
Və 1950-ci, 60-cı, 70-ci illərdə

913
00:53:30,820 --> 00:53:32,680
soyuq müharibənin qızğın çağında,

914
00:53:32,680 --> 00:53:34,760
Dünya müharibəsi, amerikalılar, almanlar,

915
00:53:34,760 --> 00:53:36,160
Qərbi Avropa, ruslar,

916
00:53:36,160 --> 00:53:37,560
Sovetlər birlikdə işləyirdilər.

917
00:53:37,560 --> 00:53:38,520
Bəs nə dəyişdi?

918
00:53:38,520 --> 00:53:39,780
Niyə bunu saxlamırsan?

919
00:53:44,070 --> 00:53:46,950
Ümumiləşdirə bilməzsiniz
bütün insanlara.

920
00:53:47,190 --> 00:53:50,030
Ümumiləşdirə bilməzsiniz
bütün ruslara və ya ukraynalılara

921
00:53:50,030 --> 00:53:52,270
bir neçə nəfərin qərarı

922
00:53:52,270 --> 00:53:53,570
hökumətdə, bəlkə də.

923
00:53:56,130 --> 00:53:58,610
Mən bu insanları tanıyıram,
müharibəyə qarşıdırlar.

924
00:53:58,970 --> 00:54:01,190
Və nəyəsə pul ödəyirlər

925
00:54:01,190 --> 00:54:02,410
bu onların günahı deyil.

926
00:54:08,050 --> 00:54:10,490
Ona görə də indi görmək mənə çox maraqlıdır

927
00:54:10,490 --> 00:54:13,550
istər Fabiola
birtəhər bir şey göndərdi.

928
00:54:14,090 --> 00:54:15,150
Bir şey var.

929
00:54:15,150 --> 00:54:15,590
gözləyəcəm.

930
00:54:16,310 --> 00:54:18,910
Əhəmiyyətli bir maddə
otaq şurasının fəaliyyəti.

931
00:54:18,970 --> 00:54:21,230
Şura qərar verdi

932
00:54:21,230 --> 00:54:21,470
müqaviləni ləğv etməmək?

933
00:54:22,070 --> 00:54:22,730
Bu yaxşıdır.

934
00:54:22,850 --> 00:54:24,810
Oxumaqdan çox məmnunam

935
00:54:24,810 --> 00:54:30,650
CERN öz ənənəsində qalır.

936
00:54:31,170 --> 00:54:31,690
Çox yaxşı.

937
00:54:33,050 --> 00:54:35,610
Şura olsaydı
bu qərarı qəbul etməmişdir

938
00:54:35,610 --> 00:54:37,910
və dayandırmaq qərarına gəldi
müqavilə,

939
00:54:37,910 --> 00:54:40,230
belə olardı
hər hansı bir əlaqənin sonu

940
00:54:40,230 --> 00:54:41,830
Rusiya Federasiyası ilə.

941
00:54:45,740 --> 00:54:47,540
Bu, həqiqətən sinir mərkəzidir.

942
00:54:47,740 --> 00:54:49,540
Hər şeyin baş verdiyi yer budur.

943
00:54:49,880 --> 00:54:52,420
Necə əmin ola bilərik
ki, davam edirik

944
00:54:52,420 --> 00:54:53,940
bir nömrəli laboratoriya olmaq?

945
00:54:54,300 --> 00:54:56,120
Beləliklə, CERN-i proqnozlaşdırır

946
00:54:56,120 --> 00:54:58,520
bu gündən onilliklər sonra.

947
00:55:00,800 --> 00:55:03,800
Bu səbəbdən
biz bu texniki-iqtisadi əsaslandırmanı edirik.

948
00:55:04,580 --> 00:55:06,620
Bilirsən,
superimiz olsun

949
00:55:06,620 --> 00:55:08,380
super, duper böyük sürətləndirici?

950
00:55:08,380 --> 00:55:11,060
Üç dəfə olacaq

951
00:55:11,060 --> 00:55:12,600
cari LHC ölçüsü.

952
00:55:16,620 --> 00:55:17,800
Qaranlıq maddə nədir?

953
00:55:18,100 --> 00:55:19,920
Axtardığım sual budur.

954
00:55:20,060 --> 00:55:22,140
Biz bunun orada olduğunu bilirik və olmalıdır

955
00:55:22,140 --> 00:55:25,140
orada böyük miqdarda,

956
00:55:25,140 --> 00:55:27,080
bundan təxminən dörd dəfə çoxdur

957
00:55:27,080 --> 00:55:29,100
kainatın görünən kütləsindən daha çoxdur.

958
00:55:32,560 --> 00:55:36,660
Biz nəzarət otağındayıq
təcrübəmdən

959
00:55:36,660 --> 00:55:38,280
kosmik stansiyada.

960
00:55:39,740 --> 00:55:44,600
Ən yüksək enerjili hissəcik
kosmosdan gəlir.

961
00:55:52,220 --> 00:55:53,820
Orijinal problemi bilmək üçün,

962
00:55:53,820 --> 00:55:58,000
getməlisən
Yer atmosferinin üstündə.

963
00:55:59,000 --> 00:56:01,420
Əla gəzinti üçün çox sağ olun

964
00:56:01,420 --> 00:56:04,580
və təhlükəsiz çatdırılma
AMS-dən stansiyaya.

965
00:56:05,600 --> 00:56:07,680
Dəstəyiniz və fantastik işiniz

966
00:56:07,680 --> 00:56:09,760
bizi bir addım da yaxınlaşdırdı

967
00:56:09,760 --> 00:56:14,000
həyata keçirməyə
AMS-in elmi potensialı.

968
00:56:20,100 --> 00:56:21,420
Bizdə çox var,

969
00:56:21,420 --> 00:56:22,740
çox mühüm nəticələr.

970
00:56:24,020 --> 00:56:27,400
Bu uyğun gəlir
qaranlıq maddənin əmələ gəlməsi.

971
00:56:28,460 --> 00:56:32,540
Beləliklə, biz öyrəndik
bu təcrübə kosmik şüalar

972
00:56:32,540 --> 00:56:37,020
bir şəkildə davranmaq
heç kim xəyal etmədi.

973
00:56:37,600 --> 00:56:39,150
Buna görə
çox maraqlıdır.

974
00:56:47,300 --> 00:56:49,080
Bu həyatın sirridir

975
00:56:49,080 --> 00:56:53,240
və qəbul etməliyik
şeylər var ki

976
00:56:53,240 --> 00:56:57,280
bunlar daha böyükdür,
çox daha mürəkkəbdir

977
00:56:57,280 --> 00:56:59,720
beynimizdən və
təsəvvürümüz ələ keçirə bilər.

978
00:57:00,740 --> 00:57:15,560
biz yaradılmışıq
subnüvə kainatı.

979
00:57:16,400 --> 00:57:18,600
Biz parçalarıq
subnüvə kainatı.

980
00:57:19,620 --> 00:57:20,860
İnanın ya inanmayın

981
00:57:20,860 --> 00:57:24,600
əsl mənşəlidir
mövcudluğun.

982
00:57:31,610 --> 00:57:41,360
Bəzən olur
oyanmaq isteyirem

983
00:57:41,360 --> 00:57:44,300
təkliyə
biz bir vaxtlar idik?

984
00:57:47,040 --> 00:57:51,900
Hər atom üçün
mənə aid

985
00:57:51,900 --> 00:57:53,620
yaxşılıq sənə aid olduğu qədər.

986
00:57:55,140 --> 00:57:57,720
Yer səma olanda

987
00:57:57,720 --> 00:58:00,520
heyvan isə enerji idi

988
00:58:00,520 --> 00:58:03,020
və qaya maye idi

989
00:58:03,020 --> 00:58:05,700
ulduzlar isə kosmos idi

990
00:58:05,700 --> 00:58:08,020
və yer yox idi.

991
00:58:10,780 --> 00:58:18,520
Yalnız kiçik bir nöqtə ilə doludur,

992
00:58:19,620 --> 00:58:20,230
edir.

993
00:58:24,310 --> 00:58:25,430
Hər şey.

994
00:58:27,370 --> 00:58:27,770
Ev.

995
00:58:29,210 --> 00:58:44,590
Karyera və reputasiya

996
00:58:44,590 --> 00:58:47,490
yarışda olan elm adamları

997
00:58:47,490 --> 00:58:49,430
ilk super bomba yaratmaq

998
00:58:49,430 --> 00:58:50,850
prosesində qızardılmışdılar.

999
00:58:50,850 --> 00:58:54,190
BBC4-də növbəti 60 il geri

1000
00:58:54,190 --> 00:58:56,410
nadir arxiv sənədli filmi ilə:

1001
00:58:56,410 --> 00:58:57,410
"Günəşə çox yaxın."


